İsrail’e yönelik soykırım suçlaması artık yalnızca aktivistler, STK’lar veya siyasi kuruluşlar tarafından dile getirilmiyor. Tarihçiler, sosyologlar ve soykırım araştırmacılarından oluşan dernekler de artık kısmen bunun kesinleşmiş bir gerçek olduğunu söylüyor. Ancak tam da burada, kamuoyu tartışmalarında şaşırtıcı derecede nadiren açık biçimde birbirinden ayrılan bir sorun başlıyor: Bilimsel uzmanlık argümanları güçlendirebilir. Ancak ne kanıtın ne de mahkeme kararının yerini tutar.

Britanyalı yazar ve eski subay Andrew Fox bu gelişmeyi 14 Ağustos 2026’da kaleme aldığı sert ifadeler içeren bir yazıda eleştirdi. Kritik bir noktaya parmak basıyor: Güney Afrika’nın İsrail’e karşı açtığı dava Uluslararası Adalet Divanı’nda hâlâ sürerken, sonucunun mahkeme salonunun dışında çoktan ilan edildiği görülüyor. Üstelik bu, yetkili mahkemenin şimdiye kadar kendisinin ileri sürmediği bir kesinlikle yapılıyor.

Passende X-Beiträge

Aus dem SCHLAGSEITE X-Archiv

Jüdische Allgemeine 17.09.2026 · 07:00 Uhr Der falsche Genozidvorwurf: Der US-Historiker Jeffrey Herf widerspricht seinem viel zitierten israelischen Kollegen Omer Bartov. Eine Klarstellung.

Belirleyici kavram yıkım değil, kastır

Soykırımın hukuki tanımı, kelimenin siyasi kullanımının çoğu zaman düşündürdüğünden daha dardır. Birleşmiş Milletler Soykırım Sözleşmesi’nin II. maddesi uyarınca belirli eylemler, ulusal, etnik, ırksal veya dinsel bir grubu, grup olarak, tamamen ya da kısmen yok etme kastıyla gerçekleştirilmelidir.

Öldürme, ciddi bedensel veya ruhsal zarar verme ya da yaşamı yok edici koşullar yaratma bu nedenle soykırımın unsurları olabilir. Ancak bunların varlığı, bir savaşı tek başına soykırım hâline getirmez. Belirleyici olan özel yok etme kastıdır, çoğu zaman dolus specialis olarak adlandırılır.

ℹ️ Hukuki çekirdek

Soykırım, kitlesel yıkımdan, sivil kayıplardan veya muhtemelen hukuka aykırı savaş eylemlerinden daha fazlasını gerektirir. Belirleyici olan, korunan grubu, grup olarak, tamamen ya da kısmen yok etme kastıdır.

Yıkım gerçek. Sonuç ise kanıtlanmayı bekliyor

Soykırım suçlamasıyla ciddi biçimde yüzleşmek, Gazze’deki yıkımın boyutunu küçümsememelidir. Tam da yüksek can kaybı sayısı, kitlesel yerinden edilme ve sivil altyapının devasa ölçekte yok edilmesi, soykırım suçlamasını destekleyenlerin yok etme kastı sonucuna vardığı olgusal temelin önemli bir bölümünü oluşturuyor.

Boyutları devasa. OCHA’nın yayımladığı en güncel UNOSAT değerlendirmesine göre 16 Haziran 2026 itibarıyla toplam 201.290 yapı, yani Gazze Şeridi’ndeki tüm binaların tahmini yüzde 82’si hasar görmüştü. Bunların 134.422’si yıkılmış olarak sınıflandırıldı. OCHA, Temmuz 2026’da ayrıca Ekim 2023’ten bu yana 60 milyon tondan fazla enkaz oluştuğunu bildirdi.

Bunlar önemsiz sayılar değil ve öyle muamele görmemeliler. İsrail’in savaş yürütme biçiminin, münferit saldırıların orantılılığının, uluslararası insancıl hukukun olası ihlallerinin ve elbette olası soykırım kastının incelenmesi açısından önem taşıyabilirler.

Ancak hukuki ayrım çizgisi tam da burada yatıyor: Sonuçların boyutu kastın değerlendirilmesi bakımından bir delildir, ancak kastın kendisi değildir. Aynı yıkım, delillerin bütününe bağlı olarak farklı askerî, siyasi veya ceza hukuku açısından önem taşıyan nedenlerden kaynaklanmış olabilir. Bu nedenle sonuçtan doğrudan, korunan bir grubu grup olarak yok etmeye yönelik özel amaç bulunduğu sonucuna varmak yeterli değildir.

Özellikle bu kastın açık bir devlet imha emriyle kanıtlanmadığı, davranışlardan çıkarılmaya çalışıldığı durumlarda kanıtlama eşiği yüksektir. Uluslararası Adalet Divanı, Hırvatistan-Sırbistan davasında, böyle bir davranış örüntüsünden çıkarım yapılması hâlinde soykırım kastının tek makul sonuç olması gerektiğini

açıkça belirtti. Bu nedenle İsrail’in açıkladığı askerî hedefler doğrudan önem kazanıyor. İsrail hükümet kurumları ve IDF savaş hedeflerini tekrar tekrar rehinelerin geri getirilmesi ve Hamas’ın askerî ve yönetim kapasitesinin yok edilmesi olarak tanımladı. Resmî olarak ifade edilen bu hedef, ileri sürülen yok etme kastı incelenirken bütünüyle değerlendirmeye mutlaka dâhil edilmelidir; ancak böyle bir kastı otomatik olarak çürütmez. Yok etme kastı bir davranış örüntüsünden çıkarılıyorsa, Uluslararası Adalet Divanı’nın içtihadına göre bu kastın varlığı, delillerin bütünü ışığında tek makul sonuç olmalıdır. Ek askerî veya siyasi hedefler, soykırım kastının varlığını temelden dışlamaz.

ℹ️ Gazze neden bu kadar geniş bir alanda yıkıldı?

Gazze’nin bugünkü hasar tablosunun tek bir nedeni yok. Yıkımın önemli bir bölümü, son derece yoğun yapılaşmış kentsel bir alanda gerçekleştirilen hava saldırıları ve ağır kara çatışmaları sonucunda meydana geldi. Buna IDF tarafından gerçekleştirilen hedefli patlatmalar ve yıkımlar da eklendi.

İsrail silahlı kuvvetlerinin açıklamasına göre binalar, Hamas’ın askerî altyapısının parçası olarak kullanıldıkları durumlarda da hedefli biçimde yıkılıyor. Bunlar arasında tünel girişleri ve yer altı tesisleri, silah depoları, komuta ve kontrol merkezleri, ateşleme ve gözlem mevzileri ile bubi tuzakları bulunan binalar yer alıyor. IDF, sivil amaçlarla kullanılan binaların içinde veya hemen altında tünelleri, silahları ve askerî tesisleri defalarca belgeledi.

Sorun yer yüzeyinin altına da uzanıyor. Hamas’ın geniş ve karmaşık tünel sistemi kısmen yoğun yerleşim bölgelerinin ve diğer sivil tesislerin altından geçiyor. Bu nedenle yer altındaki askerî tesislerin yıkılması, üzerlerindeki yapılaşmada da ciddi hasara yol açabiliyor. Diğer durumlarda binalar, askerî amaçlarla kullanılan yapıların kalıcı biçimde işlevsiz hâle getirilmesi için kontrollü olarak yıkılıyor.

Yıkımların bir başka bölümü güvenlik bölgeleri, askerî koridorlar ve açık görüş ve hareket alanları oluşturmak ya da bunları açık tutmak amacıyla gerçekleştirildi.

Bu nedenle yıkılmış bir binanın görüntüsü, onun neden yıkıldığını henüz açıklamaz. Bina çatışmalar sırasında hasar görmüş, askerî altyapıya yönelik bir saldırının hedefi olmuş, bir tünel veya bubi tuzağı nedeniyle kontrollü biçimde yıkılmış ya da bir güvenlik bölgesi kapsamında ortadan kaldırılmış olabilir. 

Tam da bu nedenle yıkımın devasa boyutu hukuki değerlendirme açısından önemli olabilir; ancak tek başına Filistin halkına yönelik özel bir yok etme kastını kanıtlamaz.

Uluslararası Adalet Divanı gerçekte neye karar verdi?

Ocak 2024’ten bu yana, Uluslararası Adalet Divanı’nın Gazze’de soykırım yaşanmasını zaten “makul” ilan ettiği iddiası kadar sık kısaltılarak aktarılan çok az cümle oldu. Divan böyle bir karar vermedi.

Divanın o dönemki başkanı Joan Donoghue, daha sonra açıkça şunu belirtti: Divan, İsrail’in soykırım yaptığı yönündeki suçlamanın makul olduğuna karar vermemişti. Mahkeme, geçici tedbirlere ilişkin süreçte Güney Afrika’nın Soykırım Sözleşmesi kapsamında ileri sürdüğü hakları ele aldı; bunlar arasında Gazze’deki Filistinlilerin soykırıma karşı korunma hakkı da bulunuyordu.

⚠️ Lahey’den çıkarılamayacak sonuç

Uluslararası Adalet Divanı’nın geçici tedbirleri, İsrail’in soykırım yapıp yapmadığına ilişkin bir karar değildir. Mahkeme, soykırım suçlamasının kendisinin zaten makul biçimde kanıtlandığını da tespit etmedi.

Bu ayrımın hukuki bir incelikten ibaret olmadığını, davanın güncel durumu gösteriyor. 21 Mayıs 2026 tarihli bir kararla Divan, Güney Afrika ve İsrail’in yazılı dilekçeleri için ek süreler belirledi. Böylece dava hâlâ esasa ilişkin yargılama aşamasında bulunuyor. İsrail’in Soykırım Sözleşmesi’ni ihlal edip etmediği konusunda bugüne kadar bir karar verilmiş değil.

Tam da soykırım araştırmacıları UAD’yi yanlış aktarıyor

Bu tartışma özellikle International Association of Genocide Scholars, kısaca IAGS açısından dikkat çekici hâle geliyor. Dernek 31 Ağustos 2025 tarihinde, İsrail’in Gazze’deki politika ve eylemlerinin, Soykırım Sözleşmesi’nin II. maddesindeki hukuki soykırım tanımını karşıladığını belirttiği bir karar kabul etti.

Bir bilimsel derneğin elbette bu sonuca varma hakkı vardır. Ancak sorun, derneğin kendi kararında yargı sürecinin durumunu mahkemenin kendisinden daha ileri bir noktada göstermesiyle ortaya çıkıyor.

Kararda özetle, Uluslararası Adalet Divanı’nın Ocak, Mart ve Mayıs 2024 tarihli üç kararında İsrail’in Gazze’de soykırım işlediğinin makul olduğunun tespit edildiği söyleniyor. Tam da bu yorum, o dönemin mahkeme başkanı Joan Donoghue’nun daha sonra yaptığı açık ifadeyle çelişiyor.

Bu önemsiz bir ayrıntı değil. Özellikle soykırımın tanımlanması ve değerlendirilmesi konusunda bilimsel yetkinliğe sahip olduğunu ileri süren bir dernek, BM’nin en yüksek mahkemesinin temel bir kararını aktarırken son derece titiz olmalıdır.

Karara yönelik sıkça alıntılanan desteğin de yeniden incelenmesi gerekiyor. Oy verenlerin yüzde 86’sı kararı destekledi. Ancak oylamaya toplam üyelerin yalnızca yaklaşık yüzde 28’i katıldı. “Yüzde 86 destek” ifadesi, haberlerin bir bölümünde kısa sürede neredeyse tam bir bilimsel uzlaşı izlenimine dönüştü. Hatta Guardian daha sonra buna ilişkin aktarımını düzeltti.

Bir uzman görüşü, uzman görüşü olarak kalır. Ne delil toplama ne çapraz sorgu ne de mahkemenin olgusal tespiti anlamına gelir.

Bartov, Shaw ve Mordechai: Uzmanlık önemli, ancak yanılmaz değil

Bartov, Brown University’de Holokost ve soykırım çalışmaları profesörüdür ve onlarca yıldır savaş, kitlesel suçlar ve soykırım üzerine çalışmaktadır.

Martin Shaw da uzun zamandır savaş ve soykırım üzerine akademik çalışmalar yürütüyor. Tanımları eleştirilebilir; ancak konuyla ilgili uzmanlık çalışmaları basitçe yok sayılamaz.

Lee Mordechai içinse akademik uzmanlığının asıl odağı Bizans, yani Doğu Roma İmparatorluğu tarihidir. “Bearing Witness” projesi için Gazze savaşıyla ilgili kapsamlı materyal toplamış ve değerlendirmiştir.

Ancak bundan çıkan daha önemli sonuç şudur: Özgeçmişler bu tartışmayı herhangi bir yöne taşımaz. Profesör unvanı bir iddiayı otomatik olarak doğru kılmaz. Buna karşılık belgelenmiş bir analiz de yazarı başlangıçta farklı bir tarih alanında araştırma yapmış diye otomatik olarak yanlış hâle gelmez.

Belirleyici olan yöntem, kaynaklar, eksiksizlik, karşı deliller ve belgelenmiş olgulardan gerçekten ileri sürülen sonucun çıkıp çıkmadığı sorusudur.

Bilimsel tanım ile suç tipi birbirine karıştığında

Sorunun bir başka bölümü de soykırım araştırmalarının yalnızca uluslararası hukukun dar tanımıyla çalışmamasından kaynaklanıyor.Tarihçiler ve sosyal bilimciler, kültürel yıkımı, yerinden edilmeyi, toplumsal çözülmeyi veya grupların uzun vadeli yok edilmesi süreçlerini de kapsayan daha geniş kavramları kısmen kullanmaya devam ediyor.

Bu, bilimsel bir yaklaşım olarak meşrudur. Sorun, daha geniş bir sosyal bilimsel soykırım tanımı ile Soykırım Sözleşmesi’ndeki somut suç unsuru arasında, bu değişiklik açıkça belirtilmeden geçiş yapıldığında ortaya çıkar.

Dikkat çekici biçimde, “Bearing Witness” platformundaki bir yazı bile bu farkı açıkça kabul ediyor. Yazıda hukuki tanımın önemli ölçüde daha dar olduğu ve özellikle kastın kanıtlanması için son derece yüksek bir eşik öngördüğü açıklanıyor. Bununla birlikte yazar, sonrasında siyasi ve bilimsel açıdan yine de soykırım değerlendirmesine varıyor.

Kamuoyu tartışmasının tam da bu ayrımı kavrayabilmesi gerekir. Bir tarihçi, bir olayı kendi bilimsel tanımına göre soykırım olarak değerlendirebilir. Ancak bu, bir devletin BM Soykırım Sözleşmesi uyarınca devlet sorumluluğunun koşullarını yerine getirdiğinin otomatik olarak kanıtlandığı anlamına gelmez.

Uluslararası Ceza Mahkemesi de suç unsurlarını birbirinden ayırıyor

Hukuki kategorilerin keyfi biçimde birbirinin yerine kullanılamayacağını Uluslararası Ceza Mahkemesi de gösteriyor. Benjamin Netanjahu ve eski Savunma Bakanı Yoav Gallant hakkında 2024 yılında savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar şüphesiyle tutuklama emirleri çıkarıldı. Soykırım, bu tutuklama emirlerinde yöneltilen suçlamalar arasında yer almıyor.

Bu, Ceza Mahkemesi’nin suçlamalarının kanıtlandığı ya da ileride soykırım suçlamasının teorik olarak imkânsız olduğu anlamına gelmez. Ancak çok daha basit bir şeyi gösterir: Uluslararası ceza hukuku, savaş suçları, insanlığa karşı suçlar ve soykırım arasında bilinçli olarak ayrım yapar. Buna karşılık siyasi tartışmada bu kategoriler giderek birbirine karışıyor.

Rahatsız edici karşı deliller, rahatsız edici oldukları için ortadan kalkmaz

Özel yok etme kastı, bütün bir davranış örüntüsünden çıkarılacaksa inceleme yalnızca bu tezi destekleyen olguları dikkate almamalıdır. Grubun fiziksel olarak yok edilmesine yönelik bir stratejiyle bağdaşması zor görünen eylemler de delillerin değerlendirilmesine dahil edilmelidir.

Somut bir örnek, 2024 yılındaki çocuk felci kampanyasıdır. Dünya Sağlık Örgütü’nün verilerine göre ilk turda on yaşın altındaki 558.963 çocuk aşılandı. Her aşama için ailelerin ve sağlık personelinin aşı merkezlerine ulaşabilmesi amacıyla günlük dokuz saatlik bölgesel insani aralar üzerinde anlaşmaya varıldı.

İkinci turda, WHO ve UNICEF’e göre 556.774 çocuğa ikinci doz aşı yapıldı. Kampanya son derece zor koşullar altında gerçekleştirildi. Kuzeyde bir aşama, şiddetli çatışmalar, yerinden edilmeler ve güvenli erişimin bulunmaması nedeniyle geçici olarak ertelenmek zorunda kaldı.

Bu aşılar, soykırımın tersini kanıtlamaz. Tek bir insani program, daha kapsamlı bir amacı tek başına çürütemez. Ancak bu tür gelişmelerin kast sorusu bakımından anlamsız olduğunu ileri sürmek de aynı ölçüde yanlıştır. Yok etme kastı genel davranıştan çıkarılacaksa, yarım milyondan fazla Filistinli çocuğun toplu olarak aşılanmasının mümkün kılınması da bu genel tablonun bir parçasıdır.

Aynı ilke, insani yardım sevkiyatları, tahliye tedbirleri veya geçici çatışma araları için de geçerlidir. Kapsam, erişim, yeterli tedarik ve olası engeller konusunda tartışılabilir ve tartışılmalıdır. Ancak bu tür tedbirlerin varlığı, delillerin değerlendirilmesinden bu nedenle silinmez.

Önceden belirlenmiş bir sonucun yöntemsel tehlikesi tam da burada yatar: Soykırım suçlamasını destekleyen her şey delil sayılır. Buna karşılık ileri sürülen kasta karşı çıkabilecek her şey ilgisiz ilan edilir. Böylece inceleme, tek yönlü bir yola dönüşür.

Siyasi etki seminer odasında sona ermez

Fox, soykırım söylemini doğrudan antisemitik şiddetle ilişkilendiriyor ve bunu ciddi biçimde kanıtlanabilecek olandan daha ileri taşıyor. Bartov’un, Shaw’un, Mordechai’nin veya belirli bir bilimsel yayının somut şiddet eylemlerine yol açtığına dair bir kanıt yoktur. Bu nedenle onlara böyle bir nedensellik atfedilmemelidir.

Buna karşılık kanıtlanabilecek başka bir gelişme var. İsrailli büyükelçilik çalışanları Yaron Lischinsky ve Sarah Milgrim’in Washington’daki Capital Jewish Museum önünde öldürülmesiyle ilgili olarak ABD Adalet Bakanlığına göre şüpheli fail, eylemden sonra Filistin ve Gazze için hareket ettiğini söyledi. Boulder’da İsrailli rehinelerle dayanışma yürüyüşüne yönelik saldırıda Mohamed Sabry Soliman “Free Palestine” diye bağırdı ve katılımcılara molotofkokteylleri attı. 82 yaşındaki Karen Diamond daha sonra yaraları nedeniyle hayatını kaybetti. Soliman suçunu kabul etti ve Mayıs 2026’da şartlı tahliye imkânı olmaksızın ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı.

Bu suçlar, İsrail’e yönelik eleştirilerin antisemitik olduğunu kanıtlamaz. Ancak İsrail’in siyasi açıdan şeytanlaştırılmasının Ortadoğu dışındaki Yahudilere ve İsraillilere ne kadar hızlı aktarılabileceğini gösterir. Yahudi devleti kamuoyunda artık bir savaş tarafı olarak değil, sözde bir yok etme devleti olarak tanımlandığında, çatışmanın ahlaki dili değişir.

Sonuçta soykırım iddiasında bulunan kişi, yalnızca hatalı bir askerî stratejiyi tanımlamıyor. Düşünülebilecek en ağır suçlardan birini, bir insan grubunu sırf o grup olduğu için kasten yok etmeye yönelik girişimi ileri sürüyor.

Asıl sorun, önceden verilmiş kesin hükümdür

Bartov’un argümanlarını okuyup onlara karşı çıkılabilir. Mordechai’nin materyali incelenebilir. Shaw’un soykırım kavramı tartışılabilir. IAGS kararına önemli bir bilimsel açıklama olarak ciddiyetle yaklaşılabilir. Bunların hiçbiri, vardıkları sonucu zaten kanıtlanmış hukuki bir gerçek olarak kabul etmeyi zorunlu kılmaz.

Bilim, özellikle de belirsizlikle başa çıkabilmelidir. Gazze’de ise şaşırtıcı derecede sık biçimde bunun tersi yaşanıyor. “Soykırım” kavramı önce sonuç olarak ilan ediliyor ve ardından olgular, bu sonuca uyup uymadıklarına göre tasnif ediliyor.

Muazzam yıkım ve yüksek can kaybı ciddiye alınmalıdır. Ancak insani tedbirler, aşılama kampanyaları, askerî hedefler ve diğer olası karşı deliller de aynı şekilde ciddiye alınmalıdır. Bu olguların hiçbiri davayı tek başına karara bağlamaz. Tam da bu nedenle kast sorusu, arzu edilen sonuca göre seçim yapmayı değil, bütünsel bir değerlendirmeyi gerektirir.

Özel yok etme kastının ciddi bir incelemesi böyle yürütülmelidir. Karşı deliller otomatik olarak ikna edici olmak zorunda değildir. Ancak bunlar, delil tablosundan kesilip çıkarılmak yerine incelenebilmeli ve açıklanabilmelidir.

Soykırım suçlaması alkışla kanıtlanmaz

Andrew Foxönemli bir noktaya değiniyor. Akademik soykırım tartışmasına yönelik belirleyici eleştiri, tarihçilerin ve sosyologların susması gerektiği değildir. Eleştiri, bilimsel itibarın özel yok etme kastının kanıtlanmasının yerine geçemeyeceğidir.

Uluslararası Adalet Divanı bu soruyu incelemeye devam ediyor. Mayıs 2026’da dilekçeler için ek süreler belirledi. Henüz nihai bir karar bulunmuyor.

O zamana kadar bilirkişi görüşleri, kararlar, soruşturma raporları, siyasi açıklamalar ve bilimsel değerlendirmeler mevcut. Bazıları soykırımdan söz ediyor, bazıları ise buna kesin biçimde karşı çıkıyor. Bunların tümü delil ve argümantasyon çerçevesinin parçası olabilir. Ancak karar bunlar değildir.

Soykırım Sözleşmesi, özel bir yok etme kastının kanıtlanmasını gerektirir. Bilimsel otorite argümanlar sunabilir, ancak bu kanıtın yerini alamaz. Uluslararası Adalet Divanı önündeki süreç devam ettiği sürece, hukuken tespit edilmiş bir soykırım bulunduğu iddiası yanlıştır.

Suçlamanın ağırlığı, daha düşük bir kanıt standardı değil, özellikle titiz bir standart gerektirir. Bu nedenle İsrail’i soykırım yapmakla suçlayanlar sert biçimde argüman ileri sürebilir. Ancak delillerinin de aynı ölçüde sıkı incelenmesini kabullenmek zorundadırlar.