Washington, İran rejiminin ekonomik izolasyonunu vadediyor. “Ekonomik Dışlanma Operasyonu” ile ABD hükümeti artık yalnızca Tahran’ın kendi şirketlerini değil, petrol satın alan, para transfer eden, gemi işleten veya ticareti mümkün kılan yurt dışındaki şirketleri de hedef alıyor. Ancak en büyük etkinin bulunduğu yerde Washington başlangıçta temkinli kaldı: Çin konusunda.

ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, 24 Ağustos 2026’daki duyuru için bundan daha iddialı olması zor bir ifade kullandı. Bessent, bir “economic D-Day”den söz etti. Amaç, İran rejiminin dünya çapındaki ekonomik bağlarını kesmekti. ABD Hazine Bakanlığı kampanyayı “Ekonomik Dışlanma Operasyonu” olarak adlandırıyor.

Ancak bu, barış zamanlarında uygulanan sıradan bir yeni yaptırım turu değil. 28 Şubat 2026’da ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarından bu yana, enerji altyapısını, ticareti ve Basra Körfezi’ndeki deniz taşımacılığını ağır biçimde etkileyen askeri bir çatışma sürüyor. Savaşı sınırlamaya yönelik geçici bir anlaşmanın başarısız olmasının ardından ABD, 13 Temmuz’da İran gemileri ve limanlarına yönelik ablukasını yeniden başlatacağını açıkladı. Bu abluka 14 Temmuz’da saat 20.00 GMT’de yürürlüğe girdi.

Trump yönetimi “Ekonomik Dışlanma Operasyonu”nu açıkça askeri baskının ekonomik tamamlayıcısı olarak sunuyor. Bessent, Amerikan silahlı kuvvetlerinin İran’ın nükleer silah edinmesini engellemenin temelini oluşturduğunu açıkladı. Ancak İran’ın nükleer programının tam olarak hangi durumda olduğu hâlâ belirsiz. Şimdi rejimin, kaybettiği askeri kapasitesini yeniden inşa edebilmesi için gereken mali imkânın da elinden alınması amaçlanıyor. Bu hesabın tutup tutmayacağı bu nedenle yalnızca yaptırım listelerinde değil, denizde, bankalarda ve İran’ın geriye kalan ticaret yollarında da belirlenecek.

Passende X-Beiträge

Aus dem SCHLAGSEITE X-Archiv

Eitan Fischberger 18.09.2026 · 22:11 Uhr Die Türkei soll versucht haben, einen wichtigen Zeugen der US-Regierung in Bundesgewahrsam töten zu lassen. Reza Zarrab hatte begonnen, mit den Staatsanwälten zu kooperieren,… Jüdische Allgemeine 15.09.2026 · 16:00 Uhr Ein Bericht aus dem amerikanischen Verteidigungsministerium bestätigt, was die Regierung lange bestritt: Der Iran-Krieg hat die Munitionsvorräte der USA empfindlich ausgedünnt. Das Pentagon will… Mena-Watch 11.09.2026 · 12:28 Uhr Der Iran entsendet Hunderte Revolutionsgarden-Offiziere in den Jemen. Jemenitische Regierungsquellen sowie iranische und regionale Quellen gaben an, die Küstenoffensive der Huthi werde unter Anleitung…

Bu kez mesele yalnızca İran değil

Yaptırımlardan sorumlu ABD Hazine Bakanlığı kurumu OFAC, İran ekonomisinin beş alanına daha yönelik tedbirler için hukuki imkânları genişletti: dijital varlıklar, teknoloji, altın, havacılık ve deniz taşımacılığı. Bakanlığın açıklamasına göre Tahran, yaptırımları aşmak, teknoloji edinmek, para transfer etmek ve klasik bankacılık sistemi dışında gelir sağlamak için özellikle bu alanları kullanıyor.

Aynı zamanda çeşitli ülkelerde yaklaşık 60 kişi, şirket ve gemiye yaptırım uygulandı. Bunlar arasında Washington’ın İran’ın füze ve nükleer programları için hassas teknoloji tedarik etmekle, siber faaliyetlerle veya İran petrol ihracatının gerçekleştirilmesiyle suçladığı ağlar da bulunuyor.

Washington aynı zamanda daha önce mevcut olan istisnalara da müdahale etti. OFAC, İran’a belirli para transferlerine ve İran’ın Amerikan kültürel ve akademik değişiminin bazı bölümlerine erişimine imkân sağlayan çeşitli genel izinleri askıya aldı. Kurum ayrıca Hürmüz Boğazı’ndaki deniz taşımacılığı konusunda İran’ın taleplerine uyan şirketler için yeni yaptırım riskleri uyarıları yayımladı.

Bessent ayrıca devlet bankası Bank Melli’yi açıkça hedef aldı. Bankanın hâlâ faaliyet gösteren yurt dışı şubelerinin kapatılması gerektiğini söyledi. Böylece Washington’ın duyurduğu “zero-leakage” yaklaşımından ne anladığı netleşiyor: Birkaç büyük açığın kapatılması değil, İran’a para, döviz veya uluslararası hizmetlerin ulaşmasını sağlayan geriye kalan mümkün olduğunca her yolun kapatılması amaçlanıyor.

Yine de daha büyük adım bu münferit tedbirlerde değil. Asıl büyük adım, diğer herkese yöneltilen tehditte yatıyor.

ABD hükümeti devletleri, bankaları, şirketleri ve diğer aktörleri bir seçim yapmaya zorlayacağını duyuruyor. Tespit edilen İran yapılarıyla ekonomik bağlarını kesmeyenler, kendileri de Amerikan yaptırımlarının hedefi olabilir. Hazine Bakanlığına göre ilgili ülkelere somut süreler tanınacak. Bu süreler şimdiye kadar kamuoyuna açıklanmadı.

ℹ️ İkincil yaptırımlar nedir?

Klasik yaptırımlarda Washington öncelikle ABD vatandaşlarının ve ABD şirketlerinin belirli aktörlerle ticaret yapmasını yasaklar. İkincil yaptırımlar daha ileri gider. Belirli İranlı aktörlerle bazı işlemleri sürdürmeleri hâlinde yabancı şirketleri veya bankaları da hedef alabilir. Belirleyici kaldıraç, Amerikan finans sistemine ve dolara erişimdir.

Dolar, bir ABD yaptırımını küresel bir soruna dönüştürüyor

Stratejinin gücü tam da burada yatıyor. Çinli, Türk veya başka bir yabancı şirketin Washington’ın ciddi baskı uygulayabilmesi için Amerikan şirketi olması gerekmiyor. Belirleyici olan, dolar ödemelerine, Amerikan bankalarına, sigortaya, sermaye piyasalarına veya iş ortaklarına erişimin bu şirket için ne kadar önemli olduğu.

Uluslararası faaliyet gösteren birçok şirket için ekonomik denklem bu nedenle İran’a karşı ABD şeklinde değil. Denklem, İran ile çok daha büyük Batı finans sistemine erişim arasında kuruluyor.

Çin, Rusya veya diğer devletler Amerikan yaptırımlarını siyasi olarak reddetse de ikincil yaptırımların geçmişte etkili olabilmesinin nedeni de bu. Şirketler kararlarını yalnızca dış politika sadakatine göre vermiyor. Hesap yapıyorlar.

Ancak bu aracın bir sınırı var. Washington’ın karşısına aldığı şirket veya banka ne kadar büyükse, ABD’nin kendisi açısından olası yan etkiler de o kadar büyüyor.

BAE, gerçek kopuşun neye benzediğini gösteriyor

İran’ın ilk büyük ticaret ortaklarından biri şimdiden ayrıldı. Birleşik Arap Emirlikleri 19 Ağustos’ta, İran’la tüm ticari ilişkileri, ticari alışverişi ve finansal işlemleri ikinci bir duyuruya kadar durduracağını açıkladı.

Abu Dabi bu adımı bölgedeki askeri tırmanışla gerekçelendirdi. Bundan önce Emirlikler, İran’ı gemi trafiği yönüne iki balistik füze fırlatmakla suçlamıştı. Tahran bu suçlamayı reddetti.

BAE’nin kararı, yalnızca birkaç gün sonra duyurulan “Ekonomik Dışlanma Operasyonu”nun etkili olduğuna dair bir kanıt değil. Ancak bu karar, bölgesel bir ticaret ve finans merkezinin kaybının Tahran için ne kadar acı verici olabileceğini çok somut biçimde gösteriyor. BAE, yıllar boyunca İran ticareti ve finansal akışları için en önemli aktarma merkezlerinden biri oldu.

Çin, İran’ın en önemli ekonomik can damarı

Böylece belirleyici iz Pekin’e uzanıyor. Çin, yıllardır açık ara en önemli İran ham petrol alıcısı. Gemi analiz hizmeti Kpler’ın verilerine göre, Reuters tarafından incelenen rakamlara göre Çin, 2025’te günde ortalama yaklaşık 1,4 milyon varil İran petrolü satın aldı.

Kpler verilerine göre Çin, 2025’te sevk edilen İran petrolünün yüzde 80’inden fazlasını aldı. Bu da küçük ölçekli yaptırım tedbirlerinin münferit ağlara zarar verebilmesine karşın, petrol ticaretinin önemli bir bölümü Çin üzerinden devam ettiği sürece İran’ın ekonomik izolasyonunun neden neredeyse düşünülemez olduğunu açıklıyor.

Bu ticaret uzun zamandır iki devlet petrol şirketi arasındaki sıradan bir iş ilişkisi gibi yürümüyor. Reuters’ın haberine göre Çin’in büyük devlet rafinerileri yıllardır İran ham petrolünden kaçınıyor. Bunun yerine bağımsız, sözde çaydanlık rafinerileri, aracılar, izlenmesi güç şirket zincirleri ve alternatif ödeme yolları merkezi bir rol oynuyor. İran petrolü kısmen başka bir menşeden geliyormuş gibi beyan ediliyor ve karmaşık ticaret zincirleri üzerinden Çin para birimiyle ödeniyor.

Washington bu ağı uzun süredir sistematik biçimde zayıflatmaya çalışıyor. Ancak şimdiye kadarki bilanço önemli: Çin’deki münferit rafinerilere ve tüccarlara yönelik önceki yaptırımlar ticareti aksattı, fakat Çin’e yönelik petrol akışının tamamını durdurmadı.

Petrol düşüşünün iki nedeni var

Güncel rakamlar yine de çarpıcı. Kpler, şubat ayında Çin için hâlâ günde yaklaşık 1,58 milyon varil İran petrolü tespit etmişti. Haziranda bu miktar 785.000, temmuzda muhtemelen 823.000 ve ağustosta şimdiye kadar yalnızca yaklaşık günde 534.000 varil oldu.

Ancak bu düşüş, yeni yaptırımların başarısı olarak basitçe kayda geçirilemez. Belirleyici ikinci neden denizde yatıyor.

ABD, İran gemileri ve limanlarına yönelik ablukasını yeniden başlatacağını 13 Temmuz 2026 tarihinde açıkladı. Abluka, savaşı sınırlamaya yönelik bir anlaşmanın çökmesinin ardından 14 Temmuz’da saat 20.00 GMT’de yürürlüğe girdi. Reuters’ın haber verdiği Kpler verilerine göre, o tarihten bu yana tamamen yüklü İran süper tankerlerinin Hürmüz Boğazı’ndan geçtiğine dair görünür bir kayıt bulunmuyor.

Bu verilerin de sınırları var. Gölge filodaki gemiler takip sistemlerini kapatıyor, mülkiyet ilişkilerini gizliyor ve denizde aktarma yapıyor. Bu nedenle “görünür değil” ifadesi, “gerçekleşmiyor” ifadesiyle aynı anlama gelmiyor.

Buna rağmen tablo net: Abluka arzı daralttı. Halihazırda denizde bulunan petrol satıldı, yeni sevkiyatlar zorlaştı ve Çin’deki bağımsız rafineriler Brezilya ve Irak’tan alternatifler aramaya başladı. İran petrolü için uygulanan olağan yüksek indirimler kısmen daraldı veya arzın sınırlı olması nedeniyle primlere dönüştü.

Bu nedenle şimdiye kadarki petrol düşüşü; savaş, deniz ablukası, yaptırımlar ve Çinli alıcılar açısından artan riskin birleşik baskısının sonucu. Bunu yalnızca “Ekonomik Dışlanma Operasyonu”na atfetmek, neden ile zamanı karıştırmak olur.

Washington Çin’i tehdit ediyor, aynı zamanda frene basıyor

“Ekonomik Dışlanma Operasyonu”nun asıl sınavı burada başlıyor. Çin hakkındaki soruya Bessent, hiç kimsenin Amerikan yaptırımlarının erişim alanı dışında olmadığını söyleyerek yanıt verdi. İran petrolünü gelire dönüştürmeye ve bu paraları finans sistemleri üzerinden dolaşıma sokmaya katkıda bulunanların hedef alınabileceğini belirtti.

Ancak şu ana kadar Çin’in büyük finans kuruluşlarında tam olarak bu gerçekleşmedi.

Reuters’ın haberine göre, yeni tedbirler arasında İran petrol ticareti açısından önem taşıyabilecek büyük Çin bankalarının hiçbiri yer almıyor.

Bu temkinlilik yalnızca ekonomik yan etkiler konusundaki soyut bir kaygıdan kaynaklanmıyor. Eylül ayının sonunda Donald Trump ile Çin Devlet Başkanı Xi Jinping arasında Washington’da bir görüşme yapılması planlanıyor. Aynı zamanda her iki taraf, gümrük vergileri ve Çin’in nadir toprak elementleri konusunda kırılgan bir ticaret anlaşmasını istikrara kavuşturmaya çalışıyor.

Bu nedenle büyük bir Çin devlet bankasının dolar alanından şimdi çıkarılması, İran politikasının çok ötesinde bir anlam taşıyacaktır. Böyle bir adım, yeni bir Amerikan-Çin finans ve ticaret çatışmasını tetikleyebilir.

Bessent bu dengeyi alışılmadık ölçüde açık biçimde ortaya koydu. Yaptırımlarla küresel finans sistemini havaya uçurmak istemediklerini ve bu nedenle etkilenen aktörlere sorunlu işlemleri sona erdirmeleri için başlangıçta kısa bir fırsat tanıdıklarını ifade etti.

Dolayısıyla Pekin’e karşı temkinlilik bir bilmece değil. Bu, siyasi bir hesaplama.

Eski ABD yaptırım koordinatörü Daniel Fried, Atlantic Council için kaleme aldığı yazıda tam da bu çelişkiyi anlattı. Duyurulan tedbirler uzun vadede önem kazanabilir, ancak başlangıçta güçlü retoriğin belirgin biçimde gerisinde kalıyor.

Dil „D-Day“dir. Şimdiye kadarki uygulama, nihai ekonomik savaştan ziyade bir uyarı atışı niteliğinde.

Tahran ve Pekin baskıyı geri çeviriyor

İran ve Çin de Amerikan stratejisini kabul etmediklerini açıkça ortaya koydu.

İran Ekonomi Bakanı Ali Madanizadeh ülkenin yeni yaptırımlara hazırlandığını ve yalnızca savunmada kalmayacağını açıkladı. Devrim Muhafızları temsilcileri de İran altyapısının yeniden askerî saldırıya uğraması hâlinde Amerikan çıkarlarına saldırmakla tehdit etti.

Pekin de Washington’a karşı çıkıyor. Çin Dışişleri Bakanlığı, baskı ve yaptırımların çatışmayı çözmek için uygun bir yol olmadığını açıkladı ve Çin’in çıkarlarını koruyacağını duyurdu.

Böylece tarafların tutumları açıkça karşı karşıya duruyor: Washington ekonomik izolasyonla tehdit ederken Tahran ve Pekin, bu mantığa gönüllü olarak boyun eğmeyeceklerinin sinyalini veriyor.

Mevcut İran yaptırımları şimdiye kadar neden yeterli olmadı

İran, onlarca yıldır Amerikan ve uluslararası yaptırımlarla yaşıyor. Bu nedenle İslam Cumhuriyeti, asıl amacı ekonomik izolasyonu aşmak olan yapılar geliştirdi.

Bunlar arasında paravan şirketler, değişen mülkiyet yapıları, gölge bankalar, aracılar, alternatif ödeme sistemleri ve mülkiyetleri ile yükleri bilinçli olarak zor takip edilecek hâle getirilen bir gemi filosu bulunuyor.

ABD Hazine Bakanlığı, kendi yaptırım kararlarında tekrar tekrar aynı modeli tarif ediyor: Bir şirket engellendiğinde, görevini başka bir şirket devralıyor. Bir ödeme yolu kapatıldığında yenisi ortaya çıkıyor. Bu nedenle İran’a yönelik yaptırımlar, Washington’ın basitçe açıp kapatabileceği bir ışık düğmesi değil. Bunlar, yıllardır tam da bu baskıya göre kendini hazırlamış bir sisteme karşı sürdürülen sürekli bir mücadele.

Bu nedenle “Operation Economic Outcast”ın hedefi daha kapsamlı. Tek tek kaçınma yolları kapatılmamalı yalnızca. Washington, Tahran’la ticareti giderek daha fazla yabancı aktör için ekonomik açıdan cazip olmaktan çıkaracak şekilde tüm altyapının maliyetini artırmaya çalışıyor.

İran için mesele petrolden ibaret değil

Petrol hâlâ en önemli kaldıraç, ancak yeni kampanya bilinçli olarak bunun ötesine geçiyor.

Altın, uluslararası finans sisteminden koparılmış bir ülke için değer saklama ve ödeme aracı işlevi görebilir. Dijital varlıklar alternatif finans yolları açıyor. Teknoloji, sanayi ve askerî üretim açısından belirleyici.

Washington açısından havacılık sektörü de tali bir alan değil. ABD Hazine Bakanlığı rejim veya Devrim Muhafızları tarafından kontrol edilen İran hava yolu şirketlerinin diğer şeylerin yanı sıra savaşçıları, silahları, hassas teknolojiyi, altını ve nakdi taşıdığını açıklıyor.

Petrol ticaretinde ise suçlama, İran ham petrolünü sevk eden ve gelirleri diğer şeylerin yanı sıra Devrim Muhafızları’nın Kudüs Gücü ile diğer rejim yapılarına aktaran ağlara yöneltiliyor.

Washington böylece ekonomi politikasını doğrudan güvenlik politikasıyla birleştiriyor. Yaklaşım şu: Daha sonra yetenekleri yeniden inşa etmeye yetecek kadar para, teknoloji ve uluslararası lojistik mevcutsa, askerî altyapıya zarar vermek yeterli değil.

Ekonomik baskı İsrail’in güvenliğini neden de ilgilendiriyor

İsrail açısından yalnızca İran’ın füzelerine, insansız hava araçlarına ve nükleer programına bakmak yeterli değil. Askerî yetenekler boşlukta ortaya çıkmaz. Para, teknoloji, yedek parça, taşıma yolları ve uluslararası tedarik ağlarına ihtiyaç duyar. Yeni Amerikan baskısı tam da İran gücünün bu ekonomik arka yüzünü hedef alıyor.

Aynı durum Tahran’ın bölgedeki müttefik silahlı gruplara verdiği destek için de geçerli. Petrol ticaretinden elde edilen gelirler, paravan şirketler, gölge bankalar, uçuş bağlantıları ve nakit transferleri, İran’ın askerî programlarını finanse ettiği ve bölgesel nüfuzunu güvence altına aldığı bir sistem oluşturuyor.

İsrail açısından etkili yaptırımların asıl güvenlik politikası değeri burada yatıyor: Gelirler, ödeme yolları ve tedarik kanalları kalıcı olarak kısıtlanırsa, askerî yeteneklerin yeniden inşası daha pahalı ve daha yavaş hâle gelir. Ekonomik baskı askerî caydırıcılığın yerini tutmaz, ancak etkisini uzatabilir.

Bu nedenle belirleyici olan, yaptırım listesinin ne kadar uzadığı değil, para akışlarının ve tedarik yollarının gerçekten kuruyup kurumadığıdır. Kâğıt üzerindeki yaptırımlar hiçbir füze programını zayıflatmaz. Uygulanan yaptırımlar zayıflatabilir.

Riyal, ekonomik zararın ne kadar derine ulaştığını gösteriyor

İran’ın ekonomik durumu savaştan önce de zordu. Ancak rakamlar artık çok daha çarpıcı.

24 Ağustos’ta ABD doları, İran’ın gayriresmî döviz piyasasında geçici olarak yaklaşık 2,02 milyon riyal karşılığında işlem gördü. Buna karşılık resmî merkez bankası kuru dolar başına yaklaşık 1,5 milyon riyaldi. Birçok İranlının günlük yaşamı açısından belirleyici olan daha yüksek piyasa fiyatı.

Fiyatlardaki gelişme daha da çarpıcı. İran İstatistik Merkezi’nin verilerine göre; Reuters tarafından bildirildiği üzere, temmuz ayında yıllık enflasyon yüzde 66 seviyesine ulaştı. Tüketici fiyatları bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 87,9 daha yüksekti; gıda fiyatlarındaki artış ise yaklaşık yüzde 128 oldu.

Bu gelişmenin birçok nedeni var: onlarca yıllık yaptırımlar, İran ekonomisinin yapısal sorunları, savaşın yol açtığı yıkım, abluka, aksayan ticaret yolları ve para biriminin büyük ölçüde zayıflaması. Burada da tüm zararı tek bir yeni yaptırım turuna bağlamak yanlış olur.

Ekonomik baskı henüz teslimiyet anlamına gelmiyor

Ekonomik açıdan elde edilecek büyük bir başarı bile Tahran’ın siyasi olarak otomatik biçimde geri adım atacağı anlamına gelmez. Onlarca yıllık yaptırımlar İran ekonomisini ciddi ölçüde zayıflattı, ancak rejimi şimdiye kadar temel bir rota değişikliğine zorlamadı.

Bu nedenle belirleyici soru, ekonomik baskının İran’a zarar verip veremeyeceği değil. Verebilir. Soru, bu zararın Tahran’daki yönetimin stratejik kararlarını değiştirecek kadar büyük ve kalıcı olup olmayacağı.

Washington’ın bunun için yaptırım listelerinden fazlasına ihtiyacı var. Tutarlı uygulama, uluslararası ortaklar ve ABD’nin kendisi için önemli olan devletlerle ekonomik çatışmaları da yürütme iradesi gerekiyor.

“Operation Economic Outcast”, yaptırım listesinde kaç yeni isim yer aldığıyla ölçülmeyecek. Belirleyici olan, Washington’ın İran rejimine hâlâ para erişimi sağlayan bankaları, rafinerileri, gemileri ve ticaret yollarını gerçek bir baskı altına almaya istekli ve muktedir olup olmadığıdır.

Başarı gerçekte neyle ölçülebilir

Önümüzdeki haftalarda, her türlü savaşçı basın toplantısından daha fazla bilgi verecek dört gelişme izlenebilir:

• Büyük Çin bankaları: İran’la yapılan işlemlerden çekilecekler mi, yoksa Washington gerçekten önemli finans kuruluşlarına yaptırım uygulamaya cesaret edecek mi?
• Çin’in petrol ithalatı: İran sevkiyatları savaş öncesi seviyenin belirgin biçimde altında mı kalacak, yoksa gölge filo yeni yollar mı bulacak?
• Abluka ve deniz taşımacılığı: İran, Hürmüz Boğazı’ndan yeniden düzenli olarak daha büyük miktarlarda petrol geçirmeyi başarabilecek mi?
• Devrim Muhafızları’nın finansmanı: Petrol gelirlerinin, nakdin ve diğer varlıkların Kudüs Gücü’ne ve bağlantılı yapılara aktığı ağlar gerçekten kalıcı olarak kesilecek mi?

Ancak o zaman “Operation Economic Outcast”ın stratejik bir dönüm noktasına dönüşüp dönüşmediği veya Tahran’ın yıllar içinde kurduğu kaçınma sistemini yeniden uyarlayıp uyarlamayacağı değerlendirilebilir.

Washington’dan gelen retorik azami düzeyde. Uygulama ise daha yeni başlıyor.

İran, “Operation Economic Outcast”ın hedefi. Çin ise ilan edilen ekonomik D-Day’in gerçekten bir stratejiye dönüşüp dönüşmeyeceğinin testi.